چرا داستان در مشهد غریب است؟
تاریخ انتشار:
محسن سراجی – مدیرخلاقیت و طراح تجربه
چرا ادبیات داستانی در مشهد غریب است؟ پیش از پاسخ باید در خود پرسش مکث کرد. غریببودن را نمیتوان با نبودن یکی گرفت. وجود نویسندگان، جلسات داستانخوانی و کتابفروشیهای میزبان گفتوگو، تصویر شهری بیداستان را نقض میکند. پرسش دقیقتر این است: چرا این فعالیتها به اندازهای که شایستهاند وارد تجربه روزمره شهر نمیشوند؟ چرا ممکن است یک شهروند از چند برنامه ادبی باخبر باشد، اما نداند داستان تازه نویسنده همشهریاش را کجا پیدا کند و دربارهاش با چه کسی گفتوگو کند؟
داستان هست؛ مسیر رسیدن به خواننده چطور؟
اعلان ماتیکانداستان برای نقد «قاضی و جلادش» در ۲۶ شهریور ۱۴۰۵، در کافهکتاب آفتاب، نمونهای روشن از حضور جمعهای داستانخوان در مشهد است؛ نشستی با ورود آزاد و رایگان. چنین نمونههایی اجازه نمیدهند وضعیت شهر را با حکم «هیچ اتفاقی نمیافتد» توضیح دهیم. اما برگزاری جلسه، بهتنهایی پاسخ همه نیازهای ادبیات داستانی نیست.
نویسنده به خواننده نیاز دارد؛ خواننده به راهنمای قابل اعتماد؛ کتابفروش به امکان معرفی و فروش؛ و منتقد به فضایی که داوری مستقلش دیده شود. ارزش یک فعالیت ادبی وقتی گسترش پیدا میکند که میان این نقشها رابطهای پایدار برقرار شود. ممکن است در جایی جلسهای خوب برگزار شود، اما حاصل آن برای کسی که عضو همان جمع نیست قابل دسترس نباشد. این، مسئله طراحی مسیر ارتباط است؛ نه لزوماً کمبود استعداد یا علاقه.
شهر ادبی، فراتر از افتخار به گذشته
میراث بزرگ شعر در خراسان یک سرمایه است. رقابتساختن میان شعر و داستان، مسئله را به بیراهه میبرد. پرسش این است که چگونه میتوان در کنار احترام به این میراث، برای روایتهای امروز نیز جای عمومی ساخت. شهری که گذشته ادبی خود را معرفی میکند، میتواند همان دقت را صرف معرفی نویسندگان زنده، کتابهای تازه و تجربه خواندن آنها کند.
داستان همچنین از مواد خام زندگی امروز تغذیه میکند: از محلههای در حال تغییر، مهاجرت، کار، تنهایی، رفتوآمد و مناسبات نسلها. ولی نباید از نویسنده خواست صرفاً ویترین شهر باشد یا تصویری سفارشی از آن بسازد. داستان زمانی به شناخت شهر کمک میکند که حق داشته باشد پیچیدگی، تناقض و تجربههای متفاوت آن را روایت کند. تعلق به مشهد نباید به تکلیفِ ستایش مشهد تبدیل شود.
جلسهای که راه ورود داشته باشد
جمعهای کوچک برای شکلگیری اعتماد و نقد جدی ضروریاند. مشکل از کوچکبودن شروع نمیشود؛ از جایی آغاز میشود که راه ورود، تقویم فعالیت و حاصل گفتوگو برای دیگران روشن نباشد. البته بدون بررسی میدانی نمیتوان همه انجمنهای شهر را بسته دانست. در عوض میتوان یک معیار عمومی پیشنهاد کرد: یک علاقهمند تازهوارد چقدر آسان میتواند برنامه را پیدا کند، شیوه حضور را بفهمد و پس از جلسه چیزی برای دنبالکردن داشته باشد؟
یک صفحه ثابت برای برنامهها، معرفی روشن کتاب و میزبان، انتشار یادداشت کوتاه پس از نشست و دعوت از خوانندگان بیرون از جمع، اقدامهایی کمهزینهاند. ثبت صوت یا ویدئو نیز فقط با رضایت صاحبان اثر و حاضران معنا دارد. استمرار این کارها، جلسه را از خاطره خصوصی چند نفر به منبعی قابل رجوع برای جامعه خوانندگان تبدیل میکند.
حمایت، وقتی به خواندن و درآمد برسد
اگر هدف رشد ادبیات داستانی است، حمایت را نباید فقط با تعداد افتتاحیهها و عکسهای یادگاری سنجید. پرسشهای مفیدتر اینهاست: چند خواننده تازه به کتاب رسیدهاند؟ چه میزان فروش شکل گرفته؟ نویسنده، منتقد یا گرداننده نشست برای کار حرفهای خود چه دستمزدی گرفته است؟ اینها معیارهای پیشنهادیاند؛ تا وقتی داده قابل اتکا نداریم، نمیتوان درباره اندازه بازار داستان در مشهد حکم عددی داد.
کتابفروشی میتواند با یک باشگاه خواندن منظم، رسانه محلی با نقد مستقل کتاب و نهاد فرهنگی با خرید شفاف برای کتابخانهها مشارکت کند. حمایت مالی نیز باید استقلال انتخاب و نقد را حفظ کند. سفارش اقتباس نمایشی یا صوتی، با قرارداد روشن و رعایت حقوق مؤلف، امکان دیگری برای گردش اثر است. حمایتی ماندگارتر است که برای کار ادبی، خواننده و درآمد واقعی ایجاد کند.
از یک مسیر کوچک شروع کنیم
بهجای طراحی جشنوارهای بزرگ از همان ابتدا، میتوان یک همکاری سهماهه را آزمود: چند کتابفروشی، یک رسانه فرهنگی و چند جمع مستقل، هر ماه یک اثر را با معیارهای انتخاب شفاف معرفی کنند؛ کتاب در دسترس باشد، نقدهای موافق و مخالف منتشر شود و نشست برای مخاطب تازه راه ورود داشته باشد. در پایان، میزان مشارکت دوباره خوانندگان، فروش با رضایت کتابفروشان و دستمزد پرداختشده به عوامل بررسی شود. این پیشنهاد به معنای رتبهبندی سلیقهها یا وعده موفقیت قطعی نیست؛ فرصتی برای یادگیری از یک تجربه محدود است.
این بحث، در امتداد پرسش «خانه زنده، حافظه خاموش»، به رابطه فرهنگ و زندگی روزمره برمیگردد. داستان با نصب عنوان «شهر ادبی» صاحب جایگاه نمیشود. وقتی خواننده بتواند اثر را پیدا کند، دربارهاش حرف بزند و نویسنده نتیجه کارش را در بیرون از حلقه آشنایان ببیند، غریبگی کمتر میشود. مشهد برای نزدیکشدن به داستان، پیش از هر چیز به همین پیوندهای قابل تجربه نیاز دارد.